झगनखबर
पुस २४ । ढिकीलढङ्ग ढिकीलढङ्ग गर्ने ढिकीको आवज
अहिले गाउँघरमा सुनिन छोडेको छ । चाडपर्व आउदा गाउँघरका प्रत्येक घरमा बज्ने
ढिकीको आवज अहिले सुनिन छाडेको हो । डिजेल
मिल, लाइनबाट सन्चालन हुने
मिल गाउँ–गाउँमा पुगेपछि ढिकी
लोप भएका छन् । ढिकी कुट्नको लागि दुःख पनि हुने समय पनि बढी लाग्ने भएकाले यसको
प्रयोग गर्न छाडेका हुन् । पहिला धान कुट्न चामलको पिठो कुट्न, मकै कुटी पिठो बनाउन, कोदो फल्न लगायतका
काम गर्न ढिकीको प्रयोग गर्ने गरिन्थ्यो । दशैँतिहार जस्ता ठुला चाडहरुमा एकहप्ता
पहिला देखि विहान तिन बजेदखि उठेर धान कुट्ने, पिठो कुट्ने गरेको अनुभव चम्पादेवीकी शान्ति
माया खड्काले सुनाउनु भयो । उहाँ भन्नु हुन्छ; ‘हामी त विहान ३÷४ बजेदेख उठेर धान
कुट्ने,
पिठो कुट्ने गथ्र्याै
तर अहिलेका मान्छेहरु अलिकति भएपनि मिलमा नै पु¥याउने गर्छन्, ढिकी भनेको के हो
बिर्सी सके ।’
आफ्नो आवश्यक्ताको
आधारमा जतिखेर आवश्यक प¥यो त्यहि समयमा धान कुट्ने पिठो कुट्ने चलन थियो । ढिकीमा धान कुट्नुका
साथै पिठो कुट्ने, कोदो फल्ने, मकै फल्ने, वस्तुलाई खोले बनाउन स्कुश, फर्सी लगायतका सामग्रीहरु पनि कुट्ने
गरिन्थ्यो । प्रत्येक घरमा वा प्रत्येक २÷३ घर बराबर एउटा ढिकी अनिवार्य रुपमा राख्ने
चलन थियो । चाडपर्वको बेलामा सामूहिक रुपमा ढिकी चलाउने चलन पनि थियो । एक
परिवारको कुटेर सकेपछि अर्काे परिवारको कुट्ने गर्दथे । एक परिवारले अर्काे
परिवारलाई ढिकी कुट्न सघाउने पनि गर्दथे । घरायसी अन्य काम सकेर बिहान बेलुकाको
समयमा ढिकी कुट्ने गर्दथे । टुकी बत्ति बालेर स्थानिय गित गाउँदै कोहि चामल
केलाउने कोही कुट्ने र कोही घान लाउने ( वरीपरी छरिएको धान ओखलमा जम्मा गर्ने)
मान्छे हुन्थे । ढिकी कुट्दा बल पर्ने भएकाले सबै जना पालैपालो गरेर पनि कुट्ने
गरिन्थ्यो । ढिकी राख्नको लागि घर नजिकै एउटा छुट्टै घर (सानो कटेरो) को ब्यवस्था
गरिएको हुन्थ्यो । ढिकी बनाउने सिप हुनेहरुका लागि भने खासै पैसाको खर्च
हुँदैनथियो । ढिकीका लागि उपयुक्त काठ भने पाउन कठिन हुने बुढापाकाहरु बताउनु
हुन्छ । सुक्दा हलुका नहुने र घाममा पनि नफुट्ने काठ ढिकीका लागि उपयुक्त हुने
गर्दथ्यो । तर त्यस्तो काठ पाउन नै कठिन हुने गथ्र्यो । प्रायः ओखर काठको ढिकी
बनाउँदा उपयुक्त हुने गरेको ढिकी प्रयोगकर्ताहरु बताउछन् ।
५ देखि ६ फिट लामो
ठुलो काठमा अगाडी एक फिट जति छोडेर प्लाल पारिन्छ र त्यसमा काठको मूसल हालिन्छ ।
पछाडीबाट करिब आधाफिट छोडेर तेर्साे आग्लो हाली दुइवटा काठ वा ढुंगामा टेको लगाई
अड्याईन्छ । जहाँ मानिसले खुट्टाले टेकेर उचालेर छोड्ने गरिन्छ । अगाडीको भागमा
जहाँ मूसल हालीन्छ, त्यसको ठिक तलपर्ने गरी ढुंगाको ओखल राखिन्छ । ओखलमा धान वा अन्य कुनै
अन्न राखी माथीबाट ढिकीलाई उचालेर छोड्ने गर्दा मूसलले ओखलमा भएको धानलाई ठोकेर
चामल बनाउने गरिन्छ ।
ढिकीको पुच्छारमा
खुट्टाले टेकेर उचाल्नको लागि सजिलो होस भनेर खुट्टा अड्याउने सानो खोपिल्टो जस्तो
बनाएको बनाएको हुन्छ । ढिकीको पुच्छारमा टेकेर उचाल्नको लागि एक जना वा दुइजनाले
एक–एक खुट्टाले सँगै
थिचेर ढिकी कुट्न सकिन्छ । दुइ जना मिलेर ढिकी उचाल्दा दुवैजनालाई हल्का हुने
भएकाले दुईजना मिलेर ढिकी कुट्ने पनि गर्दछन् । अगाडीको भागमा एक जना एकापट्टि
बसेर वा दुईजना दुवैपट्टि एक–एक जना बसेर घान लगाउने गर्दछन् ।
पहिला–पहिला धान, पिठो कुट्नको लागि
प्रयोग गरिने ढिकी अहिले लोप भई सकेको छ । अहिले गाउँघरका बालबच्चालई पनि ढिकी
भनेको के हो, थाहा हुन छोडिसकेको छ । धान कुट्न, मकै, चामल कुटेर पिठो बनाउन लगायत अन्य सामग्री
कुटेर पिठो बनाउनको लागि प्रयोग गरिने ढिकी अहिले त्यसको नामनिसाना पनि नभएको
स्थानियबासीको भनाई छ ।
